Gà nòi: giống gà chọi truyền thống Việt Nam

Trang này cung cấp thông tin tổng quan về gà nòi, giống gà truyền thống của Việt Nam, từ nguồn gốc, đặc điểm và các dòng đến cách nuôi, chăm sóc. Bạn có thể tìm hiểu các dữ kiện nghiên cứu và cách phân biệt gà nòi với những nhóm gà khác như gà chọi và gà tre. Nội dung cũng hữu ích với người nuôi muốn bảo tồn nguồn gen quý này.

Nguồn gốc gà nòi

Nguồn gốc riêng và thời điểm hình thành của gà nòi hiện chưa được xác định chắc chắn. Tài liệu Viện Chăn nuôi ghi nhận nhóm gà chọi Việt Nam gồm nhiều quần thể, dòng thuần hoặc lai, nhưng chưa được nghiên cứu phân loại đầy đủ^[1]. Viện Chăn nuôi xếp Việt Nam vào một trong ba trung tâm thuần hóa gà của nhân loại, cùng với Trung Quốc và Ấn Độ. Đây là bối cảnh về lịch sử gà nhà, không phải bằng chứng xác định nơi khởi nguồn riêng của gà nòi^[1].

Đặc điểm của gà nòi

Gà nòi Nam Bộ tập trung tại Bến Tre, Tiền Giang và Đồng Tháp. Tài liệu nghiên cứu của VISTA ghi nhận gà Nam Bộ trưởng thành có vóc nhỏ hơn gà nòi miền Trung^[2]. Theo cùng nguồn VISTA, cả gà trống và gà mái Nam Bộ đều có lông phủ đầy đủ. Đàn giống ở các hộ nuôi có màu lông đa dạng, độ đồng đều thấp và năng suất chưa ổn định do nguồn giống bị pha tạp^[2].

Trong nghiên cứu về hai biến thể gà nòi lông đen và nâu sẫm được nuôi thâm canh, ở 24 tuần tuổi, gà trống đạt khối lượng trung bình 2.555–2.600 g/con, còn gà mái đạt 1.796–1.830 g/con. Đây là kết quả trên đàn gà nghiên cứu, không phải chuẩn cân nặng áp dụng cho mọi dòng^[3].

Tính khí có thể khác nhau giữa các quần thể. VISTA mô tả gà nòi Nam Bộ hiền hơn gà nòi miền Trung và ít đánh nhau trong cùng đàn. Vì vậy, không nên khái quát một mức độ hung dữ cho tất cả gà nòi^[2].

Các dòng gà nòi

Tài liệu Viện Chăn nuôi nêu Ngân Hà và Bảy Quéo là tên các dòng gà chọi Bình Định, đồng thời lưu ý tập đoàn gà chọi Việt Nam đa dạng và có thể gồm cả dòng lai. Đây là tên các dòng địa phương, không phải danh mục giống chuẩn trên toàn quốc^[1]. Viện Chăn nuôi gọi nhóm này là “gà chọi (gà đá, gà đòn)” và mô tả nhiều dòng, nhưng không xác lập ranh giới phân loại chính thức giữa những tên gọi này với “gà nòi”. Nên xem đây là các cách gọi có phần chồng lấn, chứ không phải những giống tách biệt đã được xác định đầy đủ^[1].

Phân biệt gà nòi với gà chọi và gà tre

Gà nòi được nuôi để phục vụ truyền thống gà chọi và làm thực phẩm. Nghiên cứu về gà nòi Việt Nam cũng ghi nhận thịt và trứng là những sản phẩm được ưa chuộng, nhưng không đưa ra một chuẩn sử dụng duy nhất cho mọi địa phương^[4]. Bài viết văn hóa về gà đòn Tây Sơn đề cập giá trị truyền thống và đề xuất tổ chức trình diễn không cá cược, chấm điểm theo vóc dáng, đòn thế và sức bền. Đây là cách tiếp cận về văn hóa, không phải tiêu chuẩn giống chính thức^[5].

Gà tre có vóc nhỏ và thường được nuôi làm cảnh. Viện Chăn nuôi cũng ghi nhận một số nơi dùng gà tre cỡ lớn để chọi, nên chỉ dựa vào mục đích nuôi thì không đủ để phân biệt gà tre với gà nòi^[1].

Nuôi và chăm sóc gà nòi

Tổng hợp nghiên cứu dinh dưỡng của Viện Chăn nuôi nêu khẩu phần thí nghiệm phù hợp với gà nòi Nam Bộ từ 1–12 tuần tuổi: giai đoạn khởi động gồm 20% protein thô và 1% lysine; giai đoạn vỗ béo gồm 18% protein thô và 0,85% lysine^[6]. Hướng dẫn Khuyến nông Quốc gia dành cho gà lông màu nuôi thả vườn đề xuất mật độ chuồng 5–6 con/m² và diện tích vườn chăn thả gấp 5–6 lần diện tích chuồng. Đây là hướng dẫn chung, không phải định mức riêng đã được kiểm chứng cho mọi dòng gà nòi^[7].

Nghiên cứu tăng trưởng trên 355 gà nòi từ 28 đến 84 ngày tuổi sử dụng khẩu phần có 17% protein thô và 3.000 kcal năng lượng trao đổi/kg. Khối lượng và một số kích thước cơ thể tăng nhanh hơn trong giai đoạn 28–56 ngày so với giai đoạn tiếp theo^[4].

Sức khỏe đàn gà nòi

Khuyến nông khuyến cáo sử dụng nước sạch, vệ sinh máng và giữ chuồng khô ráo. Cần theo dõi hằng ngày dáng đi, mức ăn uống, phân, biểu hiện ủ rũ, chảy nước mắt/mũi hoặc khó thở, đồng thời thực hiện lịch vaccine phù hợp. Tài liệu nêu cầu trùng và CRD là những bệnh thường gặp cần lưu ý ở gà nuôi^[7]. Nếu nghi ngờ gà mắc bệnh, bạn nên hỏi bác sĩ thú y để được hướng dẫn, không tự ý dùng thuốc.

Trong thí nghiệm có đối chứng gây nhiễm Salmonella Typhimurium trên gà nòi, nhóm đối chứng dương tính có tỷ lệ chết 20%. Việc bổ sung Lactobacillus plantarum hoặc kết hợp L. plantarum và Bacillus subtilis giúp giảm tử vong và cải thiện tăng khối lượng trong điều kiện thí nghiệm, nhưng điều đó không đồng nghĩa với hiệu quả điều trị bệnh ngoài trại^[8].

Bảo tồn nguồn gen gà nòi

VISTA nêu nhu cầu chọn lọc, nhân thuần gà Nòi Nam Bộ; Viện Chăn nuôi liệt kê dự án gà Chọi và gà Tre giai đoạn 2012–2015. Tuy nhiên, chưa xác minh được mức nguy cơ chính thức cụ thể của gà nòi từ hồ sơ DAD-IS. Vì vậy, nên nói “chưa xác minh được mức nguy cơ”, thay vì khẳng định DAD-IS không có đánh giá hoặc tự gán nhãn tuyệt chủng/nguy cấp^[9].

Nghiên cứu khoa học về gà nòi

Nghiên cứu vi vệ tinh trên 21 quần thể gà Trung Quốc và Việt Nam lấy mẫu 30 cá thể gà nòi lông màu và 30 cá thể gà nòi lông đen. Hệ số dị hợp tử quan sát của hai nhóm lần lượt là 0,6413 và 0,6426, cho thấy biến dị di truyền đã được khảo sát ở hai nhóm này^[10]. Một nghiên cứu thuần giống phân biệt hai biến thể gà nòi theo màu lông: lông đen và nâu sẫm. Nghiên cứu không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa về khối lượng giữa hai biến thể ở các độ tuổi được khảo sát^[3].

Nghiên cứu trên 183 gà nòi phát hiện đa hình gen ApoB2. Ở ngày tuổi 91, nhóm kiểu gen 11 và 12 có khối lượng trung bình lần lượt là 965 g và 976 g, so với 910 g ở kiểu gen 22. Tác giả nhận định alen 1 có triển vọng trong chọn lọc tăng trưởng/thân thịt^[11].